Psikoloji ve davranış bilimleri alanındaki araştırmalarda, bağımlılık ve alışkanlık artık sadece alkol ve uyuşturucu gibi maddelere bağımlılık olarak değil, karmaşık bir psikolojik başa çıkma mekanizması olarak tanımlanmaktadır. Bu, bireylerin uzun süreli duygusal sıkıntıdan ve yönetilemez stresten geçici olarak kurtulmak için dış uyaranlardan yararlandığı bir yoldur. Bu yöntem tekrar tekrar kullanıldığında ve kompulsif hale geldiğinde, bağımlılığa hatta alışkanlığa dönüşebilir.

G-1. Bağımlılık ve alışkanlığın geniş tanımı

Geleneksel anlamda "bağımlılık" genellikle uyuşturucu kullanımı, alkolizm ve madde kötüye kullanımı gibi madde bağımlılığıyla sınırlıdır. Bununla birlikte, çağdaş ruh sağlığı değerlendirmelerinde bağımlılık iki kategoriye genişletilmiştir:

• Madde bağımlılığı: alkol, uyuşturucu, nikotin, şeker, kafein vb. dahil;
• Davranışsal bağımlılıklar: cep telefonu bağımlılığı, oyun bağımlılığı, internet bağımlılığı, aşırı yeme, dürtüsel alışveriş, işkoliklik vb.

G-2. Bağımlılığın özü: içsel acıdan kaçış.“

• Duygu kaçınması: Yalnızlık, kaygı ve utanç gibi duygulara katlanamayan kişiler, dikkatlerini haz arayan davranışlara yönlendirebilirler.
• Kontrol yanılsaması: Kontrol dışı bir yaşamda, bazı bağımlılık yapan davranışlar "bireyin kontrol edebileceği tek şey" haline gelir;
• Anhedoni: Sinir sisteminin uzun süre duyarsızlaşmasının ardından, günlük aktiviteler artık zevk vermez ve bireyler daha güçlü uyarılar aramaya yönelir;
• Öz cezalandırma: Düşük öz saygı, insanları kendilerine zarar veren davranışları tekrar tekrar seçmeye iter ve bu da "İyi muamele görmeyi hak etmiyorum" şeklinde bir doğrulama döngüsü oluşturur.

G-3. Bağımlılığın yaygın psikolojik belirtileri

1. Duramama: Belli bir davranışı bırakmaya kararlı olsa bile, kişi defalarca başarısız olur;
2. Yetkisiz kullanım: Kullanım süresi, sıklığı ve yoğunluğu önceden belirlenmiş hedefleri çok aşmaktadır;
3. Duygusal bağımlılık: Davranış durdurulduktan sonra kaygı, boşluk hissi veya sinirlilik duygusu yaşamak;
4. Hayatı alt üst eden durumlar: Akademik, iş, kişilerarası veya sağlık sorunları gibi önlenemeyen problemler;
5. Gizleme veya inkar etme: Bağımlılık davranışını dış dünyadan saklamak veya onu "sadece eğlence" ya da "sadece bir alışkanlık" olarak rasyonelleştirmek;
6. İçsel çatışma: Bir yandan dürtü tatmin edilirken, diğer yandan yoğun bir öz eleştiri yaşanır ve utanç-şımartma-daha fazla utanç şeklinde kısır bir döngüye girilir.

G-4. Bağımlılık neden bu kadar inatçı?

• Fizyolojik mekanizma: Bağımlılık yapan davranış, beynin ödül sistemini (dopamin yolu) uyararak bir pekiştirme yolu oluşturur;
• Psikolojik bağımlılık: Bireyler bunu "tek duygusal çıkış yolu" olarak kullanmaya alışırlar;
• Toplumsal telkin: Modern toplum verimliliği, uyarımı ve tüketimi teşvik eder; bu da bağımlılık yapan davranışların meşruiyetini ve gizlenmesini güçlendirir.

G-5. Psikolojik Bir Bakış Açısından İyileşmeye Giden Yol

1. Farkındalığı artırın: Bağımlılık davranışlarını tetikleyen duyguları ve durumları belirleyin;
2. Alternatif mekanizmalar oluşturun: orijinal bağımlılığın yerine yazma, meditasyon, egzersiz ve kişilerarası bağlantılar koyun;
3. İçsel inançları onarmak: Utanç, kendini inkar ve değersizlik duyguları gibi gizli temel inançlarla yüzleşmek;
4. Sınırlar ve ritim belirlemek: gerçek hayatta kalıplar ve destek sistemleri oluşturmak;
5. Profesyonel destek: Psikolojik danışmanlık veya bağımlılık tedavisi destek programları aracılığıyla sistematik arkadaşlık ve uyum desteği alın.